Tim Marshall là ký giả kỳ cựu, nhưng ông cũng nổi tiếng không kém trong vai trò tác giả. Ông viết sáu cuốn sách, trong đó nổi tiếng nhất là Những tù nhân của địa lý, đã có ấn bản tiếng Việt, và Chia rẽ: Tại sao chúng ta đang sống trong thời đại của những bức tường.
Nếu như trong tác phẩm trước đó của mình, Những tù nhân của địa lý (2016), Marshall khẳng định nhân loại vẫn bị giam hãm trong nhà tù địa lý mặc dù đang ráo riết với giấc mơ vươn vào không gian, thì ở Chia rẽ (2018), góc nhìn trở nên thật gần hơn: trong nhà tù địa lý đó, con người vẫn dựng lên rất nhiều bức tường chia rẽ các sắc tộc, quốc gia, tín ngưỡng tôn giáo, tư tưởng chính trị, vân vân. Mở đầu tác phẩm Marshall cho rằng những bức tường vật chỉ là phần “cái gì” của sự chia rẽ, không phải là phần “tại sao”. Tức là, những bức tường vật chất chỉ thể hiện sự chia rẽ giữa “cái gì” và “cái gì”, chưa cho ta lời giải thích “tại sao” lại có sự chia rẽ đó. Lời giải thích chính là sự chia rẽ trong tâm trí con người. Ông viết: “Tuy nhiên, những sự chia rẽ vật chất này được phản ánh qua sự chia rẽ trong tâm trí – những ý tưởng lớn đã dẫn dắt nền văn minh của chúng ta và trao cho chúng ta bản sắc và một cảm nhận thuộc về nơi nào đó – chẳng hạn như cuộc đại ly giáo của Kitô giáo, sự chia rẽ của đạo Hồi thành Sunni và Shia”.
Chính vì ý niệm chia rẽ đó vẫn bám trụ dai dẳng trong tâm trí như một phần bản chất con người, những bức tường cứ ngày càng nhiều thêm, cùng với sự phát triển của các hình thái xã hội. Chúng ta đã được nghe về những bức tường của thành Troy, Jericho, Babylon xưa kia, ngăn chia những cuộc phân tranh lợi ích đẫm máu trong lịch sử. Những bức tường mới lại mọc lên, chia rẽ các sắc tộc, chủ thuyết chính trị, hay những ranh giới mơ hồ hơn về tín ngưỡng tôn giáo. Sự chia rẽ còn theo chúng ta vào thời đại mới, khi các nền tảng công nghệ thông tin xuất hiện, được kỳ vọng kết nối con người, song lại làm phát sinh thêm nhiều “bộ lạc mới” trên cộng đồng mạng, họ tự tiện phát ngôn, buông lời công kích, và gây chia rẽ.
Những ví dụ như thế thật nhiều vô kể. Trong Chia rẽ, tác giả không tỉ mỉ liệt kê và phân tích mọi vùng miền, và mọi sự chia rẽ, mà “tập trung vào những khu vực minh họa tốt nhất cho thách thức với bản sắc trong một thế giới đã toàn cầu hóa”. Trung Quốc hẳn là một ví dụ đặc sắc, một quốc gia khổng lồ tưởng chừng thống nhất dưới một chính thể và hệ tư tưởng, nhưng tiềm ẩn nhiều bất ổn tiềm tàng liên quan đến sự chia rẽ trong nội bộ. Hoa Kỳ là ví dụ thứ nhì, với sự kiện Donald Trump đắc cử tổng thống và ấp ủ kế hoạch xây một bức tường khổng lồ để ngăn dòng người nhập cư từ Mexico tràn vào. Vương quốc Anh “đã đứng vững trước những tình cảm dân tộc chủ nghĩa và sự chia rẽ giai cấp và tôn giáo trong quá khứ” nhưng nay một lần nữa lại bị thử thách. châu Âu là một ví dụ minh họa khá rõ cho một xu hướng rạn nứt đang dần thành hình trong một khối liên minh. Trung Đông vẫn sôi sục những tranh chấp xoay quanh vấn đề sắc tộc và tôn giáo. Châu Phi, có hơn 3.000 nhóm sắc tộc, với sự đa dạng về ngôn ngữ và văn hóa, và “Bản sắc sắc tộc vẫn áp đảo ở hầu hết các quốc gia”.
"Việt Nam là một nỗi bực bội đối với Trung Quốc. Trong nhiều thế kỷ, hai dân tộc đã tranh chấp về lãnh thổ, và điều không may cho cả hai là khu vực miền nam này có một biên giới mà quân đội có thể vượt qua chẳng mấy khó khăn... Tuy nhiên nhìn từ góc độ của Bắc Kinh, Việt Nam chỉ là một mối đe doạ nhỏ và một vấn đề có thể xử lí được."
Bản đồ có một sức hấp dẫn chúng ta mãnh liệt, dù là bản giấy da cổ, nhàu nát hay do Google tạo ra, bản đồ cho chúng ta biết những điều chúng ta muốn biết, không chỉ về vị trí hiện tại của chúng ta hoặc nơi chúng ta sẽ đến mà còn về thế giới nói chung. Chưa hết, khi nói đến địa chính trị, phần lớn những gì chúng ta được nghe nói là do các nhà phân tích và các chuyên gia khác tạo ra, những người đã bỏ qua việc tham khảo bản đồ của địa điểm được đề cập
Tất cả các nhà lãnh đạo của các quốc gia đều bị hạn chế bởi địa lý. Đây là “một trong những cuốn sách hay nhất về địa chính trị” (The Evening Standard), Tim Marshall đã xem xét Nga, Trung Quốc, Mỹ, Mỹ Latinh, Trung Đông, Châu Phi, Châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, và Greenland và Bắc Cực — gồm các vấn đề thời tiết, biển, núi, sông, sa mạc và biên giới — để cung cấp những bối cảnh quan trọng thường bị thiếu trong các phóng sự chính trị: đặc điểm địa lý của một quốc gia ảnh hưởng như thế nào thế mạnh và điểm dễ bị tổn thương của họ, đến các quyết định của các nhà lãnh đạo của họ.
Tác phẩm đưa ra “một cách nhìn mới về bản đồ” (The New York Times Book Review), Marshall giải thích các chiến lược địa chính trị phức tạp hình thành thế giới. Tại sao Putin lại bị Crimea ám ảnh? Tại sao Mỹ lại được định hướng trở thành siêu cường toàn cầu? Tại sao cơ sở quyền lực của Trung Quốc tiếp tục mở rộng? Tại sao Tây Tạng lại mất quyền tự chủ? Tại sao châu Âu sẽ không bao giờ thống nhất? Câu trả lời là địa lý. “Trong một thế giới ngày càng phức tạp, hỗn loạn và đan chéo lẫn nhau, Những tù nhân của địa lý là một tài liệu ngắn gọn và hữu ích về địa chính trị” (Newsweek) và là một hướng dẫn quan trọng cho một trong những yếu tố quyết định chính trong các vấn đề thế giới.
Tim Marshall đã nhận xét rất xác đáng rằng: "Các đế chế nổi lên rồi suy tàn. Các liên minh hình thành rồi tan rã. Thời kỳ hòa bình ở châu Âu sau các cuộc chiến của Napoleon kéo dài khoảng sáu mươi năm; ảo vọng 'Bá chủ nghìn năm' của Đức quốc xã cũng chỉ tồn tại hơn một thập niên. Cho nên không thể biết được chính xác cán cân quyền lực sẽ thay đổi như thế nào trong những năm tới..."
Và "những nền kinh tế và địa chính trị khổng lồ sẽ tiếp tục có sức ảnh hưởng lớn đến các vấn đề toàn cầu", vì vậy mà trong cuốn sách bán chạy Những tù nhân địa lý của mình, Tim Marshall đã đề cập đến các cường quốc có ảnh hưởng đến chính trị toàn cầu như Mỹ, Nga, Trung Quốc, EU, Ấn Độ...
Tuy thế, các quốc gia nhỏ hơn cũng đóng một vai trò quan trọng, vì địa chính trị liên quan đến các đồng minh, và với trật tự thế giới đang thay đổi không ngừng, các cường quốc lớn cần lôi kéo các nước nhỏ về phe mình và ngược lại. Quyền lực của địa lý sẽ đề cập đến vai trò, vị thế của quốc gia và vùng lãnh thổ nhỏ hơn đó.
Chúng ta sẽ thấy, liệu Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Saudi và Anh có cơ hội nào để giành lấy quyền lực trong tương lai hay không?
Có cách gì hóa giải được những rắc rối ở vùng Sahel để ngăn chặn cuộc khủng hoảng tị nạn tiếp theo cho châu Âu không?
Và không chỉ giới hạn ở "lãnh địa trần gian", cuộc đua chính trị trong kỷ nguyên này sẽ còn vượt cả vào vũ trụ, khi nhiều quốc gia tuyên bố chủ quyền không gian ở ngoài hành tinh. Và liệu bầu không gian của Trái Đất có trở thành chiến trường tiếp theo của thế giới?
Trong loạt sách về địa chính trị đã làm nên tên tuổi của mình, Tim Marshall xem xét tác động của địa chính trị, đến khả năng và giới hạn của việc triển khai sức mạnh quốc gia tại các điểm nóng chính trị trên toàn cầu. Tương lai của địa lý sẽ tiếp tục khảo sát về địa chính trị, nhưng không phải trên mặt đất đã trở nên chật chội với chúng ta, mà hướng lên bầu trời, vào vũ trụ.
Tim Marshall đưa đến một tầm nhìn mang tính tiên tri về địa chính trị của không gian trong tương lai, không chỉ các quốc gia mà cả các công ty tư nhân cũng sẽ dự phần vào những cuộc cạnh tranh lâu dài và tốn kém để kiểm soát quyền lực và khai thác các nguồn tài nguyên trong không gian.
Cuốn sách được nghiên cứu công phu, dựa trên những thông tin mới nhất từ phía các cơ quan công quyền, các tổ chưc tình báo, các cơ quan thuộc chính phủ và dân sự về không gian, sẽ cung cấp cho bạn đọc một báo cáo chi tiết, rõ ràng về cuộc chạy đua vào vũ trụ. Không gian mênh mông phía trên đầu chúng ta giờ đây không đơn thuần là khoảng không nữa, mà đã có những đánh dấu chủ quyền và bị tác động bởi những cuôc tranh giành quyền kiểm soát không gian, hay có thể gọi là “chính trị thiên văn”.
Liệu hoạt động trong không gian của các siêu cường có thể xác lập tương lai của chính trị thế giới theo những cách mà đến nay chúng ta vẫn chưa thể hình dùng? Liệu những gì xảy ra trong không gian có định hình lịch sử loài người như cách núi , sông và biển đã tác động đến các nền văn mình trên khắp thế giới hay không? Và liệu có phải ngẫu nhiên mà Hoa Kỳ, Nga và Trung Quốc dẫn đầu trong cuộc chạy đua vào không gian?
Thông tin tác giả Tim Marshall
Tim Marshall Là ký giả người Anh với hơn 25 năm kinh nghiệm về tin tức đối ngoại. Ngoài vai trò ký giả và biên tập viên, Marshall còn là nhà bình luận khách mời về các sự kiện thế giới cho BBC, Sky News. Prisoners of Geography là một trong năm cuốn sách của ông đều nằm trong danh sách bán chạy của The New York Times, và được xuất bản ra nhiều thứ tiếng.
